Eng sodda tushuntirish
Shifrlash — xatni sirli yozuvga aylantirish. Sezar shifrida har bir harf bir xil qadamga siljiydi. Vigenère shifrida esa har bir harfga kalitdagi navbatdagi harf “qancha siljish” kerakligini aytadi.
Asosiy qoidalar
- Sezar: har bir harfni bir xil k qadam oldinga surish; deshifrlashda k qadam orqaga.
- Alifbo oxiriga yetganda boshiga qaytiladi (mod 26).
- Vigenère: matn va kalit harflari sonlarga aylantiriladi.
- Deshifrlashda shifrlangan harf indeksidan kalit indeksini ayiramiz (mod 26).
Masalani qanday yechamiz?
- A=0, B=1, ... Z=25 deb ol.
- Sezar uchun ±k ni qo‘llang.
- Vigenère uchun kalitni matn uzunligigacha takrorlang.
- Natijani yana harflarga aylantiring.
Misollar
- KHOOR ni Sezar k=3 bilan deshifrlasak HELLO.
- Vigenèreda har bir pozitsiya o‘z kalit harfiga ega.
Ko‘p uchraydigan xatolar
- Shifrlash va deshifrlash yo‘nalishini teskarilash.
- A=0 yoki A=1 berilganini tekshirmaslik.
Olimpiada uchun eslab qol
- Harflar yoniga indekslarni yozib, mod 26 bilan ishlang.
2025 testida qayerda uchragan?
9-sinf
#9 · 0.9 ball · javob A
Sezar shifri: KHOOR, kalit 3 dan asl matnni topish.
10-sinf
#9 · 0.9 ball · javob C
Vigenère shifri: DATA, kalit LOCK natijasini aniqlash.
11-sinf
#9 · 0.9 ball · javob A
Vigenère shifrini KEY kaliti bilan deshifrlash.